Neuropsychologia - dziedzina teoretyczna i praktyczna zajmująca się badaniem i opisywaniem związków zachodzących między tkanką nerwową a funkcjami poznawczymi, głównie z perspektywy klinicznej, analizując konsekwencje uszkodzenia mózgu człowieka.

Jest to nauka z pogranicza medycyny i psychologii. W zakresie związków z naukami medycznymi jest bliska neurologii, psychiatrii, oraz wyodrębniającej się od niedawna neuropsychiatrii. Ze strony nauk psychologicznych jest bliska psychometrii, psychologii klinicznej, oraz generalnie biopsychologii (psychofizjologii, neurobiologii poznawczej, nazywanej też neuronauką poznawczą). Neuropsycholodzy pracują na uczelniach i w instytutach badawczych zajmując się badaniami nad relacją między mózgiem a umysłem, jak i w służbie zdrowia, zajmując się diagnostyką i rehabilitacją procesów poznawczych.

Początki neuropsychologii
Początki neuropsychologii można znaleźć w XIX wieku, kiedy to wraz z rozwojem neurologii zaczęły pojawiać się opisy różnych przypadków klinicznych, w jakich uszkodzenie mózgu prowadziło do zmian w zachowaniu. Najprościej jest powiedzieć, iż poszukiwano miejsc w mózgu związanych z danymi funkcjami umysłowymi. Formalnie neuropsychologia rozwinęła się wówczas, kiedy psychologia wypracowała psychometryczne sposoby badania (tzw. testy). Znajomość literatury klinicznej i umiejętne posługiwanie się różnorakimi, specjalnie opracowanymi testami neuropsychologicznymi pozwalało na domniemanie lokalizacji uszkodzenia w mózgu na podstawie objawów przejawianych przez pacjenta. Procedura taka była bardzo pomocna dla neurochirurgów, którzy dzięki tym informacjom wiedzieli, gdzie mają szukać podczas zabiegu, jak go zaplanować, a dzięki temu pacjent był mniej narażony na rozległość i komplikacje operacji. Kiedy jednak w latach 70. wprowadzono tomografy komputerowe, wyparły one neuropsychologów w opiniowaniu o miejscu uszkodzenia.

Początkowo również neuropsychologia dążyła do wypracowania wiedzy o tym, jak mózg tworzy umysł. Stąd też definiowano neuropsychologię jako naukę badającą związki między mózgiem a zachowaniem się, zwłaszcza tym najbardziej ludzkim, opisywanym jako "wyższe czynności nerwowe". Taka definicja znajduje zastosowanie jeszcze po dzień dzisiejszy. Główną metodą poznania naukowego w tej materii było - i wciąż jest - studium przyadku. Właściwie wszystkie fakty z zakresu neuropsychologii opierały się na analizie pojedycznych przypadków. Wraz z postępem czasu wzrastała też liczba badań badań grupowych, które w większości miały na celu uskutecznienie metod diagnostycznych, np. po przez sprawdzenie, w jakim stopniu dana procedura diagnostyczna różnicuje "organiczność" od normy, czy zaburzeń natury psychiatrycznej, czy też wypracowania wiedzy dotyczącej neuronalnej organizacji procesów poznawczych. W drugiej połowie XX w., kiedy nie było jeszcze dostępnych współczesnych metod badawczych, w kwestii "jak mózg tworzy umysł" psychologowie prowadzili wiele pomysłowych badań behawioralnych, angażując w nie zarówno osoby chore, jak i zdrowe. Przykładowo, procedura "słuchania obuusznego" (ang. dichotic listening; zob. hasło w anglojęzycznej wikipedii) mogła być w jakimś stopniu zaangażowana do badania asymetrii funckjonalnej półkul mózgu u osób zdrowych, gdzie starano się eksponować materiał eksperymentalny drogą słuchową głównie do jednej z półkul. Podobne procedury stosowano również w zakresie zmysłu wzroku, eksponując bodźce wzrokowe do prawego, lub lewego pola widzenia przez na tyle krótki okres czasu, aby oko, skupiające wzrok w punkcie pośrednim, nie zdążyło wykonać pełnej sakkady w kierunku bodźca. Wówczas bowiem centrum pola widzenia zostałoby nakierowane na bodziec i obie półkule mogłyby "zobaczyć" bodzieć równocześnie. Takie badania także można określić jako neuropsychologiczne.

Neuropsychologia obecnie
Jak wspomniano powyżej, neuropsychologia była początkowo zarówno dziedziną praktyczną, jak i "akademicką", którą można było zaliczyć do nauk podstawowych (w zakresie opisywania relacji między mózgiem a procesami psychicznymi). Nie istniały bowiem żadne lepsze metody poznania naukowego w tym zakresie, jak właśnie analiza skutków uszkodzenia mózgu. Obecnie natomiast dysponujemy znacznie doskonalszymi metodami badania związku między aktywnością mózgu i konkretnego zachowania się zwierzęcia, posiadamy też rozwiniętą wiedzę z zakresu psycho- i neurofarmakologii. Wreszcie, potrafimy analizować związki między przepływem krwii w określonych okolicach mózgu zdrowych ludzi a ich procesami poznawczymi (PET, fMRI), jak też umiemy tymczasowo i całkowicie odwracalnie zahamować aktywność neuronów w wybranym obszarze kory mózgowej (TMS). Dużo danych dostarczają też badania nad genami.

Tym samym współcześnie badaniem związku między mózgiem a zachowaniem się, a szczególnie między procesami neuronalnymi a poznawczymi, zajmuje się zbiór wielu nauk, określanych jako neuronauki poznawcze, czy też kognitywne (ang. cognitive neuroscience, co należy rozumieć jako nauki o układzie nerwowym w aspekcie procesów poznawczych - zob. neurobiologia). Neuropsychologia jest jednym ze składników tej interdyscyplinarnej wiedzy która dostarczyła najważniejsze i podstawowe dane, jakimi dziś dysponujemy.

Obecnie neuropsychologia, rozumiana właściwie jako neuropsychologia kliniczna, jest nauką praktyczną, stosowaną, specjalnością w obrębie stosowanej psychologii klinicznej, która znajduje zastosowanie do:
diagnostyki zdolności intelektualnych, myślenia abstrakcyjnego, osobowości, procesów poznawczych i stanu emocjonalnego osób z zaburzeniami układu nerwowego, opiniodastwa i orzecznictwa w tym zakresie. Taka diagnostyka i opiniodastwo służy przede wszystkim opisowi zachowanych i zaburzonych funkcji psychologicznych u danej osoby, wskazania jej aktualnych słabych i mocnych stron intelektualnych, udzielenia wskazówek istotnych dla lekarzy prowadzących danego pacjenta, jego rehabilitantów i psychoterapeutów. Opiniodastwo takie jest przydatne przy określaniu zdolności do podjęcia aktywności zawodowej po uszkodzeniu mózgu, zdolności do prowadzenia samochodów, określenia stopnia inwalidztwa lub otępienia, jest też przydatna dla potrzeb spraw sądowych, ZUS itd. Diagnostyka neuropsychologiczna może też służyć ocenie efektywności leczenia rehabilitacyjnego, farmakologicznego i chirurgicznego. Poza tym, neuropsycholodzy wykonują także wszystkie inne zadania, jakie stawia się przed psychologami klinicznymi.
rehabilitacji/terapii zaburzeń procesów poznawczych i emocjonalnych powstałych na skutek uszkodzenia mózgu, a więc w zakresie zaburzeń uwagi, pamięci, mówienia i rozumienia mowy, praksji itp. Inwalidztwo w zakresie procesów poznawczych jest sprawą niezmiernie poważną i wiąze się z dramatycznym pogorszeniem stanu psychicznego osób nim dotniętych, izolacji społecznej, a także osłabienia sytuacji socjalnej i ekonomicznej tych osób i ich rodzin. Również wydatki państwa w zakresie utrzymania opieki nad takimi osobami są ogromne. Tymczasem efektywne programy rehabilitacyjne, dostępne nie tylko po przez obecność neuropsychologów w oddziałach neurologicznych, ale także po przez ich usługi w oddziałach rehabilitacyjnych, w ośrodkach nakierowanych głównie na rehabilitację poznawczą, jak i w warunkach ambulatoryjnych, są w stanie dużej grupie osób po uszkodzeniu mózgu pomóc w powrocie do funkcjonowania społecznego, podjęcia jakiejś aktywności zawodowej, a niekiedy i do powrotu do wcześniej wykonywanego zawodu. Rehabilitacja poznawcza jest zazwyczaj procesem długotrwałym, a opracowane programy terapeutyczne wymagają regularnych i częstych sesji przez okres conajmniej roku. Generalnie preoces rehabilitacji w neuropsychologii dzielony jest na dwie kategorie. We wczesnym okresie od zachorowania, w stanie ostrym i podostrym zaleca się próbę odbudowy zaburzonej/utraconej funkcji, stymulowanie naturalnych procesów plastyczności mózgu i angażowanie zachowanych funkcji przy uruchamianiu funkcji zaburzonej. Natomiast rehabilitacja w późniejszym okresie, jeżeli wcześniej nie uzyskano zadowalających rezultatów, nadal powinna uruchamiać zaburzoną funkcję, jednak jeżeli nie jest to skuteczne, zaleca się wypracowanie strategii kompensujących deficyt. Wówczas rehabilitacja zmierza do zaadoptowania zachowanych zdolności dla potrzeb realizacji celów, jakich utracona funkcja nie może już skutecznie osiągać.

W zakresie "akademickim", czy "teoretycznym" współczesna neuropsychologia szczególnie dąży do wypracowania standardowych i jednoznacznie udowodnionych naukowo w swej suteczności oddziaływań rehabilitacyjnych. Zajmuje się także usprawnianiem i rozwijaniem metod diagnostycznych.

W ostatnich latach szczególnego znaczenia nabiera problematyka diagnozy różnicowej otępień. Jest to spowodowane wzrastającą liczebnością osób w podeszłym wieku w populacji, a więc i wzrostem przypadków chorób neurodegeneracyjnych, wzrostem świadomości złożonego charakteru tych zaburzeń, a przede wszystkim, postępem w zakresie opieki (a w niewielkim zakresie także i w stosowaniu leków) nad pacjentami dotniętymi różnymi rodzajami chorób neurodegeneracyjnych.

Ostatnio także wykazano, że zaburzenia procesów poznawczych obecne są nie tylko w chorobach strikte neurologicznych, lecz również w zaburzeniach traktowanych dotąd jako wyłącznie somatyczne, czy psychiatryczne. Określone trudności w zakresie pewnych procesów poznawczych stwierdza się w przypadku schizofrenii i depresji. Można tutaj postawić zarzut, że osoby ciepriące na te choroby gorzej wypadają w badaniu neuropsychologicznym z innych powodów, np. ze względu na zaburzenia w treści myślenia, brak rozumienia sytuacji. Jednak metoty neuroobrazowe pokazują, że w tych zaburzeniach występuje też spadek przepływu krwii w tych rejonach mózgu, jakie uważa się powszechnie za "siedlisko" danych procesów poznawczych.